به پایگاه پرسمان جامع عالِمون خوش آمدید , مکانی برای پرسش سوال و دریافت پاسخ از دیگر کاربران این مجموعه.
4 نفر آنلاین
0 عضو و 4 مهمان در سایت حاضرند

1) شرح مناجات الشاکرین حضرت آیت الله علامه مصباح یزدی

0 امتیاز
7 بازدید

شرح مناجات الشاکرين (1)

نويسنده: علامه مصباح يزدي

خاستگاه ارزشي شکرگزاري
ششمين مناجات امام سجاد عليه السلام که در شمار پانزده مناجات خود ايراد فرموده اند، مناجات شاکرين است و ما مبتني بر روش معهود خود که در آغاز بحث واژه و عنوان کليدي مناجات ها را مورد بحث و بررسي قرار مي داديم، در آغاز بحث از اين مناجات نيز درباره مفهوم «شکر» سخن مي گوييم. واژه «شکر» و مشتقات آن در همه زبان ها فراوان به کار مي رود و جايگاه شاخصي را به خود اختصاص داده است. امروزه در ادبيات و مراودات عرفي تشکر و سپاسگزاري از ديگران نشانه ادب تلقي مي گردد و گذشته از بار ادبي و مثبتي که اين واژگان در روابط و قراردادهاي اجتماعي جوامع دارند، داراي ارزش اخلاقي عامي که همه جوامع انساني به آن پايبند هستند نيز مي باشند. نظير راست‏گويي، وفاي به عهد و پيمان و امانت داري که همه جوامع بشري حتي جوامع بي دين و لامذهب به آنها معتقد هستند و آنها را ارزش تلقي مي کنند. بحث در اين باره که منشأ اعتبار اين ارزش ها و ساير ارزش هاي اخلاقي چيست، به فلسفه اخلاق مربوط مي گردد و از جمله در فلسفه اخلاق مطرح شده که برخي از مکاتب اخلاقي بر آن هستند که منشأ احکام اخلاقي و معيار صدق و کذب و موجه سازي گزاره ها و احکام اخلاقي، قرارداد و توافق همگان است و درنتيجه، يک باور و حکم اخلاقي تنها در صورتي موجه و معقول است که مردمان خاص در شرايط و اوضاع و احوال خاص بر آن يا بر قاعده يا نظامي که مشتمل بر آن است توافق داشته باشند.(1) از اين نظر ارزش هاي اخلاقي اعتباري و نسبي به حساب مي آيند.
اما در نظريه اخلاقي اسلام، موضوع قضيه اخلاقي عبارت است از آن دسته از عناوين انتزاعي که بر افعال اختياري انسان صدق مي کند و مثل عدالت يک ماهيت خارجي، عيني و ماهوي نيست؛ بلکه عنواني است که مثلاً از موضع ‏گيري صحيح، به جا انجام دادن کار و رعايت حقوق ديگران انتزاع مي شود.... احکام اخلاقي حقيقتاً از سنخ جملات خبري است و خبر از يک واقعيت نفس الامري مي دهند.(2) ارزش اخلاقي فعل اختياري انسان تابع تأثيري است که اين فعل در رسيدن انسان به کمال حقيقي وي دارد. هر کاري به اندازه اي که در آن کمال مؤثر باشد ارزنده خواهد بود و اگر تأثير منفي دارد، ارزش منفي خواهد داشت و اگر تأثير مثبت داشته باشد، ارزش مثبت خواهد داشت و اگر نفياً و اثباتاً تأثيري در آن نداشته باشد، ارزش صفر يا ارزش خنثي خواهد داشت.(3)
در منطق، ارزش هاي اخلاقي؛ نظير عدالت‏ورزي، راست‏ گويي و وفاي به عهد و پيمان در شمار مشهورات و يا مسلّمات و به تعبير ديگر آراي محموده جاي مي گيرند که توافق و تسالم همگان بر اعتبار آنهاست و از جمله امور غيربديهي به حساب مي آيند که در جدل مورد استفاده قرار مي گيرند. البته با توجه به اينکه همه جوامع بشري در زمان هاي گوناگون به اين قبيل ارزش هاي اخلاقي گرايش و دل بستگي داشته و دارند، به يک معنا مي توان آنها را در شمار امور و ادراکات فطري جاي داد که از فطرت و سرشت انساني ناشي مي گردند و عبارتند از ادراکات و گرايش هايي که همزاد انسان و ويژه نوع انسان و غيراکتسابي مي باشند. در مقابل فطرياتي که در منطق مطرح است که به نوعي کسبي مي باشند و عبارتند از قضاياي روشني که ثبوت محمول براي موضوع در آنها نيازمند به دليل است و ليکن دليل آنها در کنار قضيه و همراه با آن در ذهن موجود است. اين قضاياي بديهي و فطري از آن روي که فهم مواد و تصور اجزاي آن نيازمند کسب مي باشند، کسبي به حساب مي آيند.
ما به تجربه دريافته ايم که وقتي کسي به ما خدمت و کمک مي کند، ما خود را مديون و بدهکار او مي‏دانيم و اگر نتوانيم خدمت او را جبران کنيم، حداقل به عنوان وظيفه از او تشکر مي کنيم و عدم تشکر از خدمت ديگران را بي ادبي و ناسپاسي به حساب مي آوريم. در سفري که حدود ده سال قبل بنده به آمريکاي لاتين داشتم، در يکي از دانشگاه هاي آن سامان و در جمع دختران و پسران و اساتيد دانشگاهي به سخنراني پرداختم و پس از پايان سخنراني جمعيت انبوهي اطراف من جمع شدند و به طرح سؤالات خود پرداختند. در آن بين، خانمي با زحمت و اصرار فراوان جمعيت را مي شکافت تا به ما نزديک شود، به گونه اي که دوستان ما نگران شدند که نکند قصد سويي داشته باشد. اما آن خانم پس از آنکه با زحمت فراوان خودش را به نزديک ما رساند، گفت: خيلي متشکرم و بلافاصله از آنجا دور شد. او به عنوان اداي دين خود را موظف مي دانست که نزد ما بيايد و از ما تشکر کند و تا تشکر نمي کرد وجدانش راضي نمي گشت.
سپاسگزاري و شکرگزاري فراتر از ارزش هاي انساني به شمار مي آيد و حتي حيواناتي که نسبت به ساير حيوانات از هوش بيشتري برخوردارند، در برابر خدمت و غذايي که در اختيارشان قرار مي گيرد با حرکات و رفتار خود اظهار تشکر مي کنند. در گربه ها، اسب ها و به خصوص در سگ ‏ها کاملاً مشهود است که در برابر اظهار محبت و رسيدگي ديگران اظهار تشکر مي کنند و سگ به عنوان تشکر دم مي جنباند و پوزه خود را به خاک مي سايد.

ضرورت و لزوم شکرگزاري
مسئله ي ضرورت شکرگزاري و تشکر در قبال نعمت هايي که به انسان مي رسد از چنان اهميتي برخوردار است که علماي ما وقتي، در علم کلام، درباره ي لزوم تحقيق درباره خدا و ضرورت اثبات صانع و خداوند سخن به ميان مي آيد، براي آن دو دليل عقلي ارائه مي دهند که عبارت اند از: ترس از ضرر محتمل و ديگري، وجوب شکر منعم. آنان مي گويند که عقل، شکر منعم را واجب مي داند و ما بايد به شکرگزاري کسي که نعمت وجود، سلامتي، زندگي و انبوه نعمت هاي مادي و معنوي را به ما ارزاني داشته بپردازيم و طبيعي است قبل از تشکر و شکرگزاري بايد منعم و کسي که آن نعمت ها را به ما ارزاني داشته بشناسيم. پس از راه وجوب شکر منعم، ضرورت خداشناسي و وجوب اثبات آفريدگار را تبيين مي کنند. البته ما اکنون درصدد تأييد و يا رد آن استدلال نيستيم و غرض ما از ذکر اين نمونه اين است که مسئله وجوب شکر و حسن آن از چنان اهميتي برخوردار است که از آن براي اثبات ضرورت خداشناسي استفاده شده است. چه اينکه در فرهنگ ديني ما و از جمله در قرآن فراوان به مسئله شکرگزاري از خداوند اهميت داده شده است. خداوند در آيه اي از قرآن درباره عکس العمل کساني که مخاطب دعوت انبياء از جمله پيامبر خاتم صلي الله‏ عليه ‏و ‏آله قرار گرفته اند و پيام هدايت الاهي را دريافت کردند، مي فرمايد: إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً؛ (4) «ما راه را به او نموديم، يا سپاسگزار خواهد بود و يا ناسپاسگزار».
در اين آيه مردم به دو دسته تقسيم شده اند: دسته اول کساني که از دعوت و هدايت هاي الاهي استفاده مي کنند و در مسير سعادت و رستگاري گام برمي دارند و هدايت ‏پذيري آنان به مثابه شکرگزاري از خداوند تلقي مي گردد و دسته ديگر، کافران و کساني که بي اعتنا به هدايت هاي الاهي در گمراهي و ضلالت باقي مي مانند و گمراهي آنان ناسپاسي از درگاه خداوند به حساب مي آيد. در آيه ديگر، توانايي شنيداري، ديداري و انديشيدن مقدمه و پيش درآمد شکرگزاري از خداوند معرفي گرديده است: وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصَارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌؛ (5) «و شما را از شکم مادرانتان بيرون آورد در حالي که هيچ چيز نمي دانستيد، و براي شما گوش ها و چشم‏ها و دل ‏ها قرار داد تا شايد سپاس گزاريد».
همچنين خداوند، برخورداري از امنيت، آسايش، نصرت خويش و روزي حلال را مقدمه شکرگزاري خود معرفي مي کند و مي فرمايد:
وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَکُمُ النَّاسُ فَآوَاکُمْ وَ أَيَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌؛ (6) «و به ياد آريد هنگامي را که در زمين گروهي اندک و ناتوان شمرده شده بوديد، بيم آن داشتيد که مردمان [مشرکان مکه و قبيله هاي عرب ]شما را بربايند، پس شما را [در مدينه] جاي داد و به ياري خود نيرومند گردانيد و از چيزهاي پاکيزه روزيتان داد تا شايد سپاس گزاريد».
و نيز خداوند ارائه امور تشريعي و عبادات و از جمله روزه به بندگان خويش و تقوا را مقدمه و پيش درآمد سپاسگزاري از خويش معرفي مي کند و مي فرمايد:
1. شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَ مَنْ کَانَ مَرِيضاً أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِکُمُ الْيُسْرَ وَ لاَ يُرِيدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌؛ (7) «ماه رمضان که در آن قرآن فرو فرستاده شده که راهنمايي براي مردم و نشانه هاي روشني از رهنموني [به راه راست ]و جداکننده حق از باطل است؛ پس هرکس از شما اين ماه را دريابد بايد آن را روزه بدارد و هرکه بيمار يا در سفر باشد به شمار آن از روزهاي ديگر [روزه گيرد]. خدا براي شما آساني مي خواهد و براي شما دشواري نمي خواهد، و تا شمار آن را تمام کنيد و خداي را به پاس آنکه شما را راه نمود به بزرگي بستاييد و باشد که سپاس گزاريد».
2. وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌؛ (8) «و هر آينه خداوند شما را در [جنگ] بدر در حالي که ناتوان بوديد [به علت کمي سپاه و ساز و برگ جنگ ]ياري داد، پس از خدا پروا کنيد، باشد که سپاس گزاريد».


 

سوال شده 5 آبان 1397 در شُکر توسط admin (مدیر کل سایت) (65,640 امتیاز)

2 پاسخ

0 امتیاز

تمهيدات و شرايط شکرگزاري
اکنون با توجه به اهميتي که به مسئله شکرگزاري در منابع ديني و به خصوص در قرآن و نيز از سوي عقلا و همه جوامع بشري داده شده جا دارد که به آن توجه جدي داشته باشيم و در اين ارتباط ماهيت شکرگزاري و شرايطي را که در تحقق آن دخيل هستند بازشناسيم: وقتي انسان از کسي تشکر مي کند که بين او و آن شخص رابطه اي شکل گرفته باشد و در پرتو اين رابطه خيري و خدمتي به او رسيده باشد. از اين نظر ما از نقاش و هنرمندي که براي خودش نقاشي زيبايي ترسيم کرده است و نيز از خطاطي که خط زيبايي نگاشته است تشکر نمي کنيم، چون آن دو آن کارهاي هنري را براي ما انجام نداده اند و وقتي تشکر ما لازم و بجاست که کاري براي ما انجام گرفته باشد. ثانياً، آن خير و خدمت باارزش و قابل توجه باشد و چنان بي ارزش نباشد که مورد اعتنا و توجه قرار نگيرد و دريافت‏کننده آن نه فقط آن را خدمتي در حق خود به حساب نياورد، بلکه پندارد که تحقير و مورد تمسخر قرار گرفته است. ثالثاً، عامل خدمت و خير، قصد رساندن خير، و خدمت به ديگري را داشته باشد، نه اينکه او بدون چنان قصدي کاري را انجام دهد و اتفاقاً از قِبَل آن خيري به ديگري برسد. رابعاً، انسان عامل خير را بشناسد و بداند که چه کسي خدمتي به او رسانده و يا نعمتي در اختيار او نهاده است. در صورت تحقق شرايط مزبور لازم و به جاست که انسان با زبان يا قلم و يا به شيوه ديگري از کسي که خيري به او رسانده تشکر کند.
با توجه به آنچه گفته شد، ما وقتي درصدد شکرگزاري از خدا برمي آييم که باور داشته باشيم که خداوند با اراده و قصد خود نعمتي را در اختيار ما نهاده است. پس اگر در موقعيتي باشيم که چيزي را براي خود نعمت و خير ندانيم و يا ارتباط آن نعمت را با خدا درک نکنيم و آن را منسوب به غيرخدا بدانيم، درصدد تشکر از خدا برنمي آييم. در مواردي به خصوص شرايط غيرعادي و غيرطبيعي، وقتي نعمتي به ما مي رسد، به راحتي باور مي کنيم که آن نعمت از سوي خداوند به ما ارزاني شده و شکر آن را به جا مي آوريم. به عنوان نمونه، وقتي کسي سخت بيمار گشته و در کمال نااميدي شفا مي ‏يابد و يا در شرايط خشک سالي و پس از دعا و توسل مردم و برگزاري نماز باران، وقتي باران مي بارد همگان باور دارند که آن سلامتي و باران نعمت خدا و با اراده الاهي ارزاني شده است. اما در اغلب موارد ما نعمت ها و خيري که به ما مي رسد به وسايط نسبت مي دهيم و فراموش مي کنيم که بدون خواست و اراده خدا خير و نعمتي در اختيار ما قرار نمي گيرد و از اين روي توجه مان به واسطه ها، عوامل طبيعي و غيرخدا جلب مي گردد و درصدد تشکر از خداوند برنمي آييم. اين در حالي است که گزاره هاي ديني به ما مي آموزند که همه نعمت ها از آن خدا هستند، چه بدون واسطه از سوي خدا در اختيار ما قرار گيرند و چه با واسطه: مَا أَصَابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ مَا أَصَابَکَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ...؛ (9) «هر نيکي اي که به تو رسد از خداست و هر بدي که به تو رسد از خود توست».
در آيه ديگر خداوند مي فرمايد:
قُلِ اللَّهُمَّ مَالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِي الْمُلْکَ مَنْ تَشَاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِکَ الْخَيْرُ إِنَّکَ عَلَى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ؛ (10) «بگو: بارخدايا، تويي که فرمانروايي، به هرکه خواهي ملک مي دهي و از هرکه خواهي ملک باز مي‏ستاني، هرکه را خواهي بزرگي و ارجمندي مي‏دهي و هرکه را خواهي خوار مي کني؛ نيکي ها همه به دست توست که تو بر همه‏چيز توانايي».

آموزه هاي الهي و استناد همه امور به خداوند
دين به ما آموخته است که همه حوادث و رخدادها و از جمله نعمت هايي که به ما مي رسد، چه از طريق اسباب طبيعي و اسباب انساني و چه به وسيله فرشتگان انجام پذيرند، همه با اراده و مشيت الهي انجام گرفته اند و ما بايد همه‏ چيز را متعلق به خدا بدانيم و از اين روي، يکي از آموزه هاي فرهنگي ما که در زمان سابق بيشتر بدان توجه مي شد اين است که اگر تکه نان خشکي روي زمين افتاده، بدان جهت که نعمت و برکت خداست آن را از روي زمين برداريم که زير دست و پا قرار نگيرد و آن را تميز کنيم و مورد استفاده قرار دهيم.
وقتي دو توده ي ابر که حامل بخار هستند با يکديگر اصطکاک و برخورد پيدا مي کنند و بر اثر تلاقي بار مثبت و منفي ابرها، رعد و برق پديد مي آيد، بخشي از آن بخارها به آب تبديل گشته و به صورت باران بر زمين مي ريزد. يا در يک فرايند طبيعي، وقتي دانه اي در زمين افشانده مي شود و رطوبت زمين به آن مي رسد، جوانه مي‏زند و رشد مي کند. اما در قرآن که کلام خداوند است نظير اين فعل و انفعالات به خداوند نسبت داده شده است، چون خداوند مسبب‏ الاسباب است و همه عوامل طبيعي و غيرطبيعي تحت اراده و فرمان او هستند و هيچ کاري خارج از اراده خداوند انجام نمي پذيرد. خداوند در قرآن مي فرمايد:
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُکَاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلاَلِهِ وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَ يَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَکَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ (11)
«آيا نديده اي که خداوند ابرها را [به وسيله بادها ]مي ‏راند سپس ميان [پاره هاي ]آن پيوند مي دهد، آن‏ گاه آن را توده و انبوه مي کند، سپس باران را بيني که از ميان آن بيرون مي آيد و از آسمان از کوه هايي که در آن است [انبوه ابرهاي منجمد شده ]تگرگ مي فرستد و [زيان] آن را به هرکه خواهد مي رساند و از هرکه خواهد باز مي دارد؛ درخشندگي برقش نزديک است که [روشني] ديدگان را ببرد».
در آيه فوق به سه پديده شگفت‏ انگيز آسمان و ابرها اشاره شده است. پديده شگفت‏ انگيز اول که حاکي از علم، حکمت و عظمت نهفته در آفرينش و از دلايل توحيد ذات پروردگار مي باشد اين است که خداوند به آرامي ابرها را که هر قطعه اي از آن از گوشه اي از درياها برمي خيزد، به سوي هم مي راند و پيوند مي‏دهد و متراکم مي‏ سازد و آن‏ گاه از آن ابرها دانه هاي باران به سوي زمين سرازير مي گردد و بدين وسيله، زمين مرده را زنده و لباس حيات بر قامت درختان و گياهان مي پوشاند و موجودات زنده را سيراب مي‏ سازد. پديده دوم، تشکيل دانه هاي درشت تگرگ در ابرها که با بارش آنها ممکن است درختان، زراعت ‏ها، حيوانات و انسان ها آسيب ببينند. پديده سوم، برقي است که با برخورد ابرها که حامل ذرات آب هستند و تلاقي بار مثبت و منفي آن ابرها مي جهد و چشم‏ ها را خيره مي کند و صداي رعدي که از اين پديده طبيعي ايجاد مي گردد، گوش ها را مي آزارد.
درباره جبال و کوه هايي که خداوند از آنها سخن گفته که بر فراز آسمان هستند و از آنها تگرگ ‏ها فرو مي ريزند، مفسران نظرات گوناگوني ارائه داده اند و در برخي از تفاسير به پاره اي از آنها اشاره شده است:
1. برخي برآنند که «جبال» در آيه جنبه کنايي دارد و همان‏ گونه که مي گوييم کوهي از غذا و يا کوهي از علم، از يخ‏ هاي متراکم در آسمان نيز تعبير به کوه ها شده است و مفاد آيه اين است که کوهي و توده عظيمي از تگرگ به وسيله ابرها در دل آسمان به وجود مي آيد و بخشي از آنها بر پاره اي از شهرها و بيابان ها فرو مي ريزد.
2. برخي گفته اند: منظور از کوه ها توده هاي عظيم ابر است که در عظمت و بزرگي بسان کوه مي باشد.
3. بيان سيد قطب که مناسب‏ تر به نظر مي رسد اين است که توده هاي ابر در وسط آسمان به راستي شبيه کوه ها هستند، گرچه وقتي از پايين به آنها مي نگريم صافند؛ اما کساني که با هواپيما بر فراز ابرها حرکت کرده اند غالباً با چشم خود ديده اند که ابرها به کوه ها، دره ها و پستي و بلندي هايي که روي زمين هستند مي مانند و به تعبير ديگر، سطح بالاي ابرها هرگز صاف نيست و همانند سطح زمين داراي ناهمواري هاي فراوان است و از اين نظر اطلاق نام جبال بر آنها مناسب است.(12)
بايد افزود که تکوّن تگرگ در آسمان بدين صورت است که دانه هاي باران از ابر جدا مي شود و در قسمت فوقاني هوا به جبهه سردي برخورد مي کند و يخ مي‏زند. سپس توفان هاي کوبنده اين دانه ها را مجدداً به بالا پرتاب مي کند و بار ديگر اين دانه ها به داخل ابرها فرو مي رود و لايه ديگري از آب به روي آن مي‏ نشيند که به هنگام جدا شدن از ابر مجدداً يخ مي بندد. گاهي اين مسئله چندين بار تکرار مي شود و هر زمان لايه تازه اي روي آن مي نشيند تا تگرگ به اندازه اي درشت شود که ديگر توفان نتواند آن را به بالا پرتاب کند. اينجاست که راه زمين را به پيش مي گيرد و فرود مي آيد، يا اينکه توفان فرو مي نشيند و بدون مانع به طرف زمين حرکت مي کند.(13)
در آيات ديگر خداوند درباره رويش گياهان، درختان و دانه ها به وسيله باران مي فرمايد:
وَ نَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَکاً فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِيدِ * وَ النَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ * رِزْقاً لِلْعِبَادِ وَ أَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً کَذلِکَ الْخُرُوجُ‌ (14)
«و از آسمان آبي بابرکت فرو آورديم سپس بدان بوستان ها و دانه هاي درو کردني [مانند گندم و جو و ارزن] رويانيديم، و نيز درختان خرماي بلند را که ميوه هاي بر هم نشانده دارند، تا روزي بندگان باشد و بدان [آب] سرزمين مرده را زنده کرديم. همچنين است بيرون آمدن [از گور]».
و نيز خداوند در آيات ديگر مي فرمايد:
فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ‌ * أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبّاً * ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقّاً * فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبّاً * وَ عِنَباً وَ قَضْباً * وَ زَيْتُوناً وَ نَخْلاً * وَ حَدَائِقَ غُلْباً * وَ فَاکِهَةً وَ أَبّاً * مَتَاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعَامِکُمْ‌(15)
«پس آدمي بايد به خوراک خود بنگرد [تا عبرت گيرد]، ما آبِ [باران] را فرو باريديم باريدني ويژه. سپس زمين را [با سر برآوردن گياهان] بشکافتيم شکافتني ويژه، سپس در آن دانه ها رويانيديم، و انگور و سبزي، و درخت زيتون و خرما، و بوستان هاي پر درخت، و ميوه و علف، تا وسيله اي براي استفاده شما و چارپايانتان باشد».
اين آيات به ما مي فهماند که سرسلسله همه اسباب و عوامل و به تعبير ديگر مسبب‏ الاسباب خداوند است و ما بايد در وراي اسباب و عواملي که در عالم و نظام آفرينش در کارند، نظرمان به خالق هستي و عله ‏العلل و کسي که هيچ حرکتي و رخدادي بدون اذن و مشيت او انجام نمي پذيرد معطوف گردد و نگاه استقلالي به وسايط نداشته باشيم و باور کنيم که وسايط و عوامل مؤثر در عالم با اراده الهي تأثير مي گذارند و مؤثر اصلي خداوند است. چنان‏ که وقتي واسطه اي از سوي بزرگي پولي براي ما مي آورد ما آن هديه را به آن بزرگ نسبت مي دهيم و آن واسطه را وسيله اي براي رساندن آن هديه به خويش مي شناسيم.

نقش اعتقاد به مالکيت مطابق خداوند در شکرگزاري از او
اگر ما به حقايق عالم معرفت يابيم و خداوند دلمان را نورانيت ببخشد، درمي ‏يابيم که نه تنها خداوند سرسلسله جنبان عوامل و اسباب است، بلکه در پس همه اتفاقات ريز و درشتي که رخ مي دهد دست خداوند قرار دارد و همه حوادث و اتفاقاتي که پيوسته براي ما رخ مي دهد و حتي برگي که از درخت به زمين مي افتد، بدون اجازه و اراده خداوند انجام نمي پذيرند. وقتي ما به اين باور رسيديم که همه کارها به اذن و اراده خداوند انجام مي پذيرد، براي هر نعمتي که در اختيارمان قرار مي گيرد، بايد خداوند را سپاس گزاريم. وقتي ناني بر سر سفره‏مان قرار مي گيرد و آن را مي خوريم، بايد به ستايش خدا و تشکر از او بپردازيم. وقتي نفس مي کشيم، به اين حقيقت توجه داشته باشيم که خداوند هوا و اکسيژن را آفريده تا تنفس از آن حيات و زندگي ما تداوم يابد. يا وقتي چشممان را باز و بسته مي کنيم، توجه داشته باشيم که خداوند اين نعمت بزرگ را در اختيار ما نهاده و همچنين با توجه به نعمت هاي بي شماري که پيرامون ما قرار دارند، به خداوند توجه يابيم و به شکرگزاري از او پردازيم. چون کساني نباشيم که فقط به شکم و شهوت خود توجه دارند و از منعم و خالق هستي غافل اند. کساني که خداوند درباره آنها مي فرمايد: أُولئِکَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصَارِهِمْ وَ أُولئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ‌؛ (16) «آنان کساني اند که خدا بر دل ها، گوش ها و چشم‏ هايشان مهر نهاده است و آنان خود غافلان اند».
در جاي ديگر به رسول خدا صلي الله عليه و آله درباره آن اسيرگشتگان در دام شکم و شهوت مي فرمايد: ذَرْهُمْ يَأْکُلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا وَ يُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ‌؛(17) «واگذارشان تا بخورند و برخوردار شوند و آرزو سرگرمشان کند، زود است که بدانند».
کسي که نيروي عقل در او زنده و هشيار است و در غفلت به سر نمي برد، وقتي به پديده هاي پيرامون خود مي نگرد، به نوري که از خورشيد مي تابد و به آسمان آبي باشکوه و باعظمت مي نگرد و به جلوه ها، زيبايي ها و شکوهي که در سراسر پديده ها وجود دارد مي نگرد، سر تعظيم در برابر خالق حکيم و عليم که همه پديده هاي عالم جلوه اي از شکوه و عظمت اوست فرود مي آورد. همچنين او وقتي به اعضا و جوارح خود مي نگرد و تا حدي به ارزش و اهميت آنها واقف مي گردد، به شکرگزاري خداوند مي پردازد که او را از آن نعمت هاي بزرگ و بي بديل برخوردار ساخت. نعمت هايي که با فقدان هريک از آنها زندگي براي انسان تيره و تار و تباه مي گردد. چند سال قبل مقام معظم رهبري در ماه رمضان و در ديدار با مسئولين و کارگزاران نظام با هدف توجه دادن آنها به نعمت هاي الهي و شکرگزاري از آنها فرمودند: پس از آنکه من مورد سوء قصد قرار گرفتم و از جمله دستم مجروح گشت و اعصابش از کار افتاد، يکي از پزشکان معالج و متخصص اعصاب به من گفت که براي حرکت دادن يک انگشت دست چندين رشته عصب با کارايي هاي گوناگون فعاليت مي کنند تا انسان بتواند انگشتش را حرکت دهد.


 

پاسخ داده شده 5 آبان 1397 توسط admin (مدیر کل سایت) (65,640 امتیاز)
0 امتیاز

نقش شناخت گستره، عظمت و اهميت نعمت ها در شکرگزاري از آنها
بنابراين، ما در درجه اول بايد نعمت هاي خدا را بشناسيم و چه بهتر که در اين راستا به مطالعه کتاب هاي علمي و آموزش علومي که به بررسي پديده هاي جهان پرداخته اند بپردازيم که اگر فراگيري آن علوم با هدف شناسايي بيشتر نعمت هاي الاهي و در نتيجه شکرگزاري از خداوند انجام پذيرد، عبادت محسوب مي گردد. اگر کسي درصدد فراگيري علوم فيزيک، شيمي، زيست‏ شناسي و به خصوص فيزيولوژي و آناتومي بدن برآيد و شگفتي هاي آفريده هاي خداوند را دريابد و فعاليت هاي حيرت‏ انگيز و اعجاب‏ برانگيز پديده‏ ها و از جمله برخي از اجزاي بدن را بشناسد و هدف او از کسب آن تخصص‏ ها صرفاً به دست آوردن پست و مقام و تأمين زندگي نباشد، بلکه هدف اصلي او شناسايي نعمت هاي الاهي و سپاس به درگاه خداوند باشد، عبادت کرده است. فراگيري علوم طبيعي راه استفاده بيشتر و بهتر را از نعمت هاي الاهي فراهم مي آورد. از آن طريق انسان به منابع نهفته در دل کوه ها و زير زمين و بستر درياها پي مي برد و با ترکيب و تغييراتي که در مواد پديد مي آورد به دستاوردهاي جديد علمي و محصولات جديدي دست پيدا مي کند. در تمام اين مراحل اگر هدف او کشف نعمت هاي خدا و استفاده صحيح از آنها و در نتيجه شکرگزاري از خداوند باشد، پيوسته به عبادت خدا مشغول است. انسان نياز شديد به برخي از نعمت ها دارد و بايد با زحمت و تلاش خود به آن نعمت ها دست يابد. بايد کار کند تا درآمدي به دست آورد. يا با ارائه خدمت به ديگران از خدمات آنان بهره ‏مند گردد. حال اگر انگيزه او الاهي باشد، وقتي به نعمتي دست پيدا مي کند و نيازي از او برطرف مي گردد، درصدد تشکر از خداوند برمي آيد و او را به پاس نعمت هايي که در اختيارش نهاده و آسايش و راحتي و شادکامي او را فراهم آورده سپاس مي گزارد.
تا انسان نعمت هاي خدا را نشناسد و به خصوص اگر سخت نيازمند نعمت هاي الاهي نگردد، قدر آنها را نمي ‏داند. تصور کنيد کسي را که در تابستاني گرم راهي طولاني طي کرده و تشنگي و خستگي و گرماي هوا سخت او را آزرده است و ناگهان در منزلي فرود مي آيد و شربتي خنک و گوارا و يا آبي خنک در اختيارش مي نهند که با نوشيدن آن،
عطش کشنده و آزاردهنده اش فرو مي نشيند، چنين شخصي در آن حال به خوبي قدر آب و اين نعمت حياتي را مي داند و به شکرگزاري خداوند مي پردازد. خداوندي که نعمت ها و روزي هاي حلال را در اختيار انسان نهاد تا از آنها استفاده کند و توان و قدرت کافي براي رشد و تعالي و بندگي خداوند را بيابد.
خداوند بر ما منت نهاد و نعمت ها و روزي هاي حلالش را در اختيار ما قرار داد و استفاده از اين نعمت ها انگيزه شکرگزاري را در ما فراهم مي آورد. چنان ‏که گفتيم اگر شناخت و کسب نعمت هاي الاهي با هدف قدرداني از خداوند و شکر او انجام پذيرد، عبادت است. بر اين اساس، خداوند به رسول خدا صلي الله‏عليه ‏و‏آله فرمود: يَا اَحمَدُ إنَّ العِبادَهَ عَشرَهُ أجزَاءٍ تِسعَهٌ مِنهَا طَلَبُ الحَلالِ، فَإذَا طَيَّبتَ مَطعَمَک وَ مَشرَبَک فَأنتَ فِي حِفظِي وَ کنَفي (18)؛ «اي احمد! عبادت ده جزء دارد که نه جزء آن طلب مال حلال است. پس اگر خوردني و آشاميدني خود را پاک و پاکيزه سازي، همواره تحت حفاظت و در کنف عنايت ‏من ‏خواهي بود.»
توسعه زندگي بشر و رشد صنعت و تکنولوژي و دست يافتن به آن دسته از نعمت هاي الاهي که پيشتر براي ما ناشناخته بودند و نعمت هايي که در آينده براي ما کشف خواهند شد، رهين تلاش و تحقيقات مستمر دانشمندان و عالمان است. اگر آن تلاش ها نبود، ما پي به وجود نيروي برق و وسايلي که از طبيعت استخراج شده اند و رفاه و راحتي بيشتري را براي ما فراهم آورده اند نمي برديم. امروزه دانشمندان و محققاني که با هدف استفاده از نعمت هاي خدا و يا عزت بخشيدن به مسلمانان و کسب استقلال و رها شدن از وابستگي به بيگانگان در مراکز تحقيقاتي انرژي اتمي فعاليت مي کنند، به عبادت خدا و کاري بزرگ و بس ارزشمند مشغول مي باشند. کسي که قصد تشرف به حج را دارد، گرچه عبادت حج اصطلاحاً بر اعمال و مناسک خاصي که در مکه انجام مي شود اطلاق مي گردد، اما مقدمات حج نظير نام‏نويسي و اقدام براي مسافرت به مکه نيز عبادت محسوب مي شود، چون در نگرش کلان هر کاري که به قصد بندگي خدا انجام مي پذيرد عبادت مي باشد.
با توجه به اينکه نعمت چيزي است که موجب تکامل انسان مي گردد، آنچه که از راه مشروع و حلال به دست مي آيد و استفاده از آن جايز مي باشد نعمت مي باشد و به پاس آن انسان بايد شکر خداوند را به جاي آورد. اما درآمد و ثروتي که از راه نامشروع و با رشوه‏خواري، رانت‏خواري، اختلاس و سوءاستفاده از بيت‏المال به دست مي آيد، نقمت و باعث هلاکت و گرفتار شدن انسان به آتش جهنم مي گردد و قابل شکرگزاري نيست. خداوند درباره چنين ثروت نامشروعي مي فرمايد: إِنَّ الَّذِينَ يَأْکُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْماً إِنَّمَا يَأْکُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَاراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً؛ (19) «همانا کساني که مال‏هاي يتيمان را به ستم مي خورند جز اين نيست که در شکم‏هاي خود آتشي مي خورند و به زودي به آتش افروخته دوزخ درآيند.»
پس انسان بايد حلال را از حرام بازشناسد و بي ترديد کسب علمي که حلال و حرام را به انسان ياد مي دهد و با اندوختن آن علم انسان درمي‏يابد که چه کارهايي مرضيِّ خداست و چه کارهايي مرضي خدا نيست، خود عبادت است. از اين رو، رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمودند:
مَن سَلَک طَريقاً يَطلُبُ فِيهِ عِلماً سَلَک اللهُ بِه طَريقاً إلَي الجَنَّهِ، وَ إِنَّ المَلائِکهَ لَتضَعُ أَجنِحَتهَا لِطالِبِ العِلمِ رِضاً بِهِ وَ إنَّهُ يَستَغفِرُ لِطالِبِ العِلمِ مَن فِي السَّماءِ وَ مَن فِيِ الارضِ حَتَّي الحُوتِ فِي البَحر. وَ فَضلُ العالِمِ عَلَي العابِدِ کفَضل القَمَرِ عَلَي سائِرِ النُّجومِ لَيلَهَ البَدرِ. وَ إِنَّ العُلَماءَ وَرَثَهُ الأنبياءِ، إنَّ الأَنبياءَ لَم يُوَرِّثوا دِيناراً وَ لا دِرهَما، وَ لکِن وَرِّثُوا العِلمَ، فَمَن أَخذَ مِنهُ أَخذَ بِحَظٍّ وافِرٍ؛ (20) «هر که راهي رود که در آن علمي جويد خدا او را راهي برد تا به بهشت درآيد. همانا فرشتگان پرهاي خود را براي طالب علم به جهت رضايت از او بگسترانند و همانا هرچه در آسمان و زمين است، حتي ماهيان دريا براي طالب علم آمرزش جويند و برتري عالم بر عابد چون برتري ماه در شب چهارده بر ساير اختران است. همانا علما وارثان پيامبران‏اند؛ زيرا پيامبران دينار و درهم به ارث نگذارند ولکن علم را به عنوان ارث از خود باقي گذارند و هرکه از آن علم برگرفته بهره فراواني برده است.»
نقل شده که مرحوم شهيد ثاني، رضوان الله عليه، در سنين جواني که به کسب و تحصيل علوم ديني اشتغال داشت با پاي برهنه از منزل رهسپار کلاس درس مي شد. او به کساني که در اين باره از او سؤال مي کردند پاسخ داد: من طالب علم هستم و سخن پيامبر صلي الله عليه و آله درباره طالب علم حق و درست است و براي اينکه کفش خود را روي بال فرشتگان ننهم، با پاي برهنه حرکت مي کنم.

پي نوشت ها :

1ـ محمدتقي مصباح يزدي، نقد و بررسي مکاتب اخلاقي، ص 73.
2ـ همان، ص 325ـ327.
3ـ همان، ص 339.
4ـ انسان (76)، 3.
5ـ نحل (16)، 78.
6ـ انفال (8)، 26.
7ـ بقره (2)، 185.
8ـ آل عمران (3)، 123.
9ـ نساء (4)، 79.
10ـ آل عمران (3)، 26.
11ـ نور (24)، 43.
12ـ سيد قطب، تفسير في ضلال القرآن، ج 4، ص 2522.
13ـ جمعي از نويسندگان، تفسير نمونه، ج 14، ص 504-505.
14ـ ق (50)، 9-11.
15ـ عبس (80)، 24-32.
16ـ نحل (16)، 108.
17ـ حجر (15)، 3.
18ـ محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 77، باب 2، ص 27، ح 6.
19ـ نساء (4)، 10.
20ـ کليني، کافي، ج 1، ص 34، ح 1.
منبع: مصباح يزدي، محمد تقي؛ (1390)، سجاده هاي سلوک: شرح مناجات هاي حضرت سجاد عليه السلام، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني رحمه الله، چاپ اول


 

پاسخ داده شده 5 آبان 1397 توسط admin (مدیر کل سایت) (65,640 امتیاز)
...