به پایگاه پرسمان جامع عالِمون خوش آمدید , مکانی برای پرسش سوال و دریافت پاسخ از دیگر کاربران این مجموعه.
8 نفر آنلاین
0 عضو و 8 مهمان در سایت حاضرند

2) شرح مناجات الشاکرین حضرت آیت الله علامه مصباح یزدی

0 امتیاز
3 بازدید

شرح مناجات الشاکرين(2)

نويسنده: علامه مصباح يزدي
سپاسگزاري خداوند از بندگان خويش
وقتي موجود شعورمندي کمک و خدمتي به موجود شعورمند ديگر مي رساند، در دريافت کننده خدمت احساس رضامندي و قدرداني پديد مي آيد و در پي اين احساس، با رفتار خود مراتب قدرداني و تشکر خود را به جا مي آورد. از جمله، در برابر نعمت هايي که خداوند به ما ارزاني داشته است، فطرتاً حالت قدرداني و تشکر از خدا در ما پديد مي آيد و متناسب با آن حالت، با زبان و يا رفتار خود به شکرگزاري خدا مي پردازيم. شکرگزاري از ديگران نه فقط خصلت فطري انساني ماست بلکه خصلت فطري حيوانات پيشرفته نيز هست.
بايد افزود که در قرآن خداوند خود را شاکر و شکرگزار معرفي کرده است و چنان که ما شکر خداوند را به جا مي آوريم، در برخي از آيات قرآن آمده است که خداوند نيز از بندگانش شکرگزاري مي کند. در چهار آيه قرآن خداوند «شکور» معرفي شده است (1) و در دو آيه قرآن نيز خداوند «شاکر» معرفي شده است.(2) همچنين در دو آيه قرآن نيز آمده است که سعي و تلاش بندگان مورد ستايش و سپاس خداوند قرار مي گيرد. در آيه اول خداوند مي فرمايد: وَ مَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَ سَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ کَانَ سَعْيُهُمْ مَشْکُوراً؛ (3) «و هرکس خواهان آخرت است و براي آن کوششي درخور آن کند و مؤمن باشد، پس کوشش آنان سپاس داشته خواهد شد».
در آيه ي دوم خداوند مي فرمايد: إِنَّ هذَا کَانَ لَکُمْ جَزَاءً وَ کَانَ سَعْيُکُمْ مَشْکُوراً؛ (4) اين براي شما پاداشي است و کوشش شما [پذيرفته و] سپاس داشته شده است».
روشن شد که خداوند نيز از بندگان خود شکر و سپاس مي کند، اما مسلماً کيفيت شکرگزاري خداوند با شکرگزاري انسان متفاوت است و خداوند برخي حقايق را در قالب الفاظ و اصطلاحات رايج بين ما انسان ها بيان مي کند تا براي ما قابل فهم گردد و در اين نوع استعمال و انتقال مرادات و معاني، به نوعي مجاز راه يافته است. صرف ‏نظر از اينکه الفاظ و مفاهيمي که دلالت بر ذات، صفات و افعال خداوند کنند، از آنجا که آن حقايق را به ما نمي نمايانند خالي از مجاز نيستند، در مواردي کاربرد مجاز در ارائه حقايق خيلي واضح و روشن است و از عمد برخي از حقايق و معاني تنزل داده مي شوند تا انگيزه کافي براي عمل به مقتضاي آنها در انسان ها پديد آيد. به عنوان نمونه، در مواردي انفاق مال واجب است، نظير پرداخت زکات و خمس، و در مواردي نيز انفاق مال مستحب است. همچنين قرض دادن مال به کسي که براي تأمين نيازمندي هاي زندگي خويش درخواست قرض کرده است مستحب مي باشد و حتي در برخي از روايات، ارزش و فضيلت قرض دادن فراتر از بخشش و صدقه معرفي شده است: عن الصادق عليه السلام: لاَن أُقرِضَ قَرضاً أَحَبُّ إلَيَّ مِن أَن أتَصدَّقَ بِمثِلهِ؛(5) « امام صادق عليه السلام فرمود: اينکه مالي را قرض دهم، در نزد من بهتر است از آنکه آن را ببخشم».
در مورد قرض، يک طرف بخشي از مالش را قرض مي دهد و ديگري آن قرض را دريافت مي کند تا بدان نيازش را تأمين کند. پس چه در مورد قرض و چه زکات و خمس، دريافت کننده انسان نيازمند است. اما خداوند براي ترغيب و تشويق مردم به قرض دادن به همديگر مجازاً خودش را دريافت کننده قرض معرفي مي کند و مي فرمايد: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافاً کَثِيرَةً وَ اللَّهُ يَقْبِضُ وَ يَبْسُطُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ؛(6) «کيست که به خدا وام نيکويي دهد تا خدا آن را براي او چند برابر بيفزايد؟ و خدا [روزي را] تنگ و فراخ مي کند، و بازگشت شما به سوي اوست».
مالک حقيقي همه هستي خداوند است و ما و آنچه در اختيار ماست از خداوند است و مالکيت ما بر سرمايه و دارايي مان اعتباري است. حال وقتي ما مالمان را انفاق مي کنيم و يا آن را قرض مي دهيم، دريافت کننده آن شخصي است که نيازمند انفاق و يا قرض است. اما خداوند به جهت لطفي که به ما دارد، مجازاً خود را در حد انساني نيازمند تنزل مي دهد و مي فرمايد که در برابر قرضي که مي دهيد، چندين برابر در آخرت به شما مي بخشم، تا بدين وسيله اهميت کمک به ديگران و قرض دادن را براي ما روشن سازد و انگيزه انجام چنين کار خيري را در ما برانگيزاند.

رابطه ي تکويني عمل با جزا
اکثر بيانات قرآني و روايي درباره جزا، پاداش و کيفر رفتار به گونه اي است که رابطه جعلي و قراردادي بين عمل صالح و پاداش نيکو و عمل بد و کيفر را به ذهن مي آورد. نظير قراردادي که بين موجر و مستأجر بسته مي شود و مستأجر در قبال منفعتي که از مال موجر مي برد به او اجاره پرداخت مي کند، خداوند نيز در قبال کارهاي نيک بندگان به آنان پاداش عنايت مي کند. با اين تفاوت که پاداش و اجر اخروي بسيار فراتر از پاداش دنيوي رفتار است. اين تعابير که براي سهولت تفاهم و رعايت حال اکثريت مردمي است که ذهنشان با اين گونه مفاهيم آشناتر مي باشد اعتباري است و در آنها فرض شده که بندگان براي خداوند کاري انجام مي دهند و خداوند دريافت کننده منافع رفتار آنان است و در قبال آن به آنان مزد و پاداش مي دهد و يا در قبال اعمال نيک آنان بخشي از گناهانشان را مي بخشد. ولي چنان که از برخي از آيات و روايات استفاده مي شود، رابطه بين اعمال انسان و ثواب و عقاب اخروي فراتر از يک رابطه قراردادي و جعلي است، بلکه بين اعمال انسان و ثواب و عقاب رابطه تکويني و توليدي برقرار است. بر اساس اين رابطه تکويني، اعمال اختياري انسان داراي صورت هاي ملکوتي گوناگوني است که به عنوان نتيجه و بازتاب اعمال در عالم برزخ و قيامت ظاهر مي شوند.
اينک نمونه اي از آيات را که دلالت بر وجود رابطه حقيقي بين اعمال انسان و نتايج اخروي آنها و به عبارت ديگر دلالت بر تجسم اعمال دارند ملاحظه مي کنيم:
وَ أَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَ آتُوا الزَّکَاةَ وَ مَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ؛ (7) «و نماز را برپا داريد و زکات بدهيد و هر نيکي که براي خود پيش فرستيد، آن را نزد خدا باز يابيد که خدا بدان چه مي کنيد بيناست».
يَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ مَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَ يُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ اللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ؛ (8) «روزي که هرکسي هر کار نيکي که کرده حاضر يابد و نيز هر کار بدي که کرده، دوست دارد که کاش ميان او و کارهاي بدش فاصله اي دور بود. خدا شما را از [نافرماني ]خويش بيم مي دهد و خدا با بندگان مهربان است».
إِنَّ الَّذِينَ يَأْکُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْماً إِنَّمَا يَأْکُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَاراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً(9)؛ «همانا کساني که مال‏ هاي يتيمان را به ستم مي خورند جز اين نيست که در شکم ‏هاي خود آتشي مي خورند و به زودي به آتش افروخته دوزخ درآيند».
از آيه اخير استفاده مي شود که صورت باطني خوردن مال يتيم، خوردن آتش است و هنگامي که در جهان ديگر حقايق ظاهر مي شود، خورنده مال يتيم خواهد ديد که باطن آن غذا آتش بوده و سوزش درونش را خواهد يافت و به او گفته خواهد شد: آيا اين آتش جز همان مال حرامي است که خورده اي؟
بنابراين، چنان که بسياري از آيات و روايات دلالت دارند و از دلايل عقلي نيز استفاده مي شود، بين اعمال ما و ثواب و عقاب رابطه تکويني برقرار است و آنچه ما در اين جهان انجام مي دهيم در جهان ديگر به صورتي متناسب با آن جهان نمودار گرديده و تجسم مي يابد. به عبارت ديگر، پاداش ها و کيفرها بازنمود و حقيقت اعمال دنيوي انسان هاست که در حيات اخروي خود را نشان مي دهند. هر کرداري که انسان انجام مي دهد، يک صورت دنيوي دارد که ما آن را مشاهده مي کنيم و يک صورت اخروي دارد که هم‏ اکنون در دل و نهاد عمل نهفته است و عمل در روز رستاخيز و پس از تحولاتي که در آن رخ مي دهد، شکل کنوني و دنيوي خود را از دست داده و با واقعيت اخروي خود جلوه مي کند و باعث لذت و فرح و يا آزار و اندوه انسان مي گردد. بر اين اساس، پاداش ها و حتي بخشش گناهان نتيجه تکويني اعمال و بلکه تجسم آنها در عالم آخرت است و برخي از کارهاي نيک از چنان نورانيتي برخوردارند که ظلمت و تاريکي برخي از گناهان را از بين مي برند. البته چون نوع مردم از درک اين حقايق عاجزند و ذهن آنها با مفاهيم و تعابير اعتباري خو گرفته است، در آيات و روايات از تعابيري نيز استفاده شده که ظهور در رابطه قراردادي بين اعمال انسان و ثواب و عقاب دارند و اين تعابير مجازي و اعتباري براي سهولت فهم نوع مردم به کار رفته است. در راستاي اين تعابير مجازي، در برخي آيات، از جهاد با مال و جان در راه خدا به تجارت و معامله با خدا تعبير شده و خداوند خريدار جان و مال معرفي گرديده که در قبال آن بهشت را به فروشنده آن ارزاني مي کند: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقّاً فِي التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِکُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ‌... ؛(10) «خداوند از مؤمنان جان ها و مال ‏هايشان را بخريد به بهاي آنکه بهشت براي آنان باشد».
در آيه ديگر ايمان به خدا و پيامبر صلي‏ الله‏ عليه ‏و ‏آله و جهاد در راه خدا، تجارت و داد و ستد با خداوند اطلاق گرديده است:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيکُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ‌ * تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذلِکُمْ خَيْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ‌؛(11) «اي کساني که ايمان آورده ايد، آيا شما را بر تجارتي راه نمايم که شما را از عذابي دردناک برهاند؟ به خدا و پيامبر او ايمان آوريد [بر ايمان به خدا و پيامبر او استوار باشيد ] و در راه خدا با مال‏ ها و جان هاي خويش جهاد کنيد، اين براي شما بهتر است اگر مي دانستيد».
تعبير تجارت و داد و ستد جان و مال با خدا تنزلي در بيان حقيقت به منظور تشويق ما به انجام کار خير و دريافت ثواب و پاداش است و چنان نيست که ما مالک جان و مالمان باشيم و در قبال فروش آنها به خداوند، چيزي دريافت کنيم و يا چيزي را که خداوند فاقد آن هست در اختيار او بگذاريم و در عوض از او پاداش دريافت کنيم. بلکه مالک حقيقي جان و مال ما خداست و خداوند آنها را به امانت در اختيار ما قرار داده و هر وقت اراده کند از ما باز مي ستاند.


 

سوال شده 5 آبان 1397 در شُکر توسط admin (مدیر کل سایت) (65,640 امتیاز)

1 پاسخ

0 امتیاز

عبادت بستر بهره مندي از رحمت الاهي و دستيابي به کمال
با توجه به نمونه هايي که بيان کرديم، عبادت ما اعتباراً خدمت به پيشگاه خداوند محسوب مي گردد و گذشته از بذل مال و جان در راه خدا و رفتار محسوسي که به عنوان عبادت خدا انجام مي گيرند، توجه و ذکر قلبي نيز خدمت به پيشگاه خداوند و مطلوب وي محسوب مي گردد. مطلوبيت عبادت و اعمال خير براي خداوند نه از آن روست که خداوند نيازمند آنهاست و به وسيله آنها نقص خود را برطرف مي کند، بلکه از آن ‏روست که در پرتو آنها ما به کمال لايق خويش و مقام قرب الاهي نايل مي گرديم. ما در پرتو عبادت و تضرع به درگاه او لايق دريافت رحمت بي کران او مي گرديم و خداوند چون دوست مي دارد که رحمتش را بر بندگان خويش بگستراند، آن بخش از رفتار بندگان که زمينه نزول رحمت و برکات الاهي را فراهم مي آورد، مطلوب و محبوب اوست. تمام تعابير مجازي که در روايات و آيات درباره معامله با خدا و جزا و پاداش وارد شده براي اين است که ما به ارتباط با خداوند واقف گرديم و سعي کنيم کارهايي که محبوب و مطلوب خداست انجام دهيم تا به کمال حقيقي نايل گرديم و کارهايي که در راستاي تعالي، کمال و نيل به رضوان الاهي انجام مي گيرد، مجازاً خدمت به خداوند محسوب مي گردد و از اين روي، اميرمؤمنان علي عليه السلام در دعاي کميل مي فرمايند:
يا رَبِّ، اَسئَلُک بِحَقِّک وَ قُدسِک، وَ اَعظَم صِفاتِک وَ اَسمائِک، اَن تَجعَل اَوقاتي مِنَ اللَّيلِ وَ النَّهارِ بِذکرِک مَعمورَهً، وَ بِخدمَتِکَ مَوصُولَهً، وَ اَعمالي عِندَک مَقبولَهً، حَتّي تَکونَ اَعمالي و اَورادي کلُّها ورِداً واحِداً، وَ حالي في خِدمَتِک سَرمَداً؛(12) «خدايا، از تو درخواست مي کنم به حق و ذات مقدست و صفات و اسماء بس بزرگ و مبارکت که اوقات مرا در شب و روز به ياد خود آباد گرداني و پيوسته به خدمت بندگي ‏ات بگذراني و اعمالم را مقبول درگاهت گرداني تا کردار و گفتارم يک پارچه و خالص براي تو باشد و حالم تا ابد به خدمت تو مصروف گردد».
در مقابل خدمت ما به پيشگاه خداوند و انجام عباداتي که مطلوب و مقبول پيشگاه پروردگار است، ذات پروردگار از ما تشکر و قدرداني مي کند و قدرداني و تشکر او در افزايش نعمت و بار دادن به رضوان خود تمثل پيدا مي کند. خداوند فرمود: وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ...؛ (13) «و هنگامي که پروردگارتان به شما آگاهي داد که اگر سپاس گزاريد، [نعمت ] شما را افزون خواهم کرد».
شکر نعمت هاي خداوند عبادت و مطلوب خداوند است و خداوند در قبال آن و به عنوان تشکر و قدرداني از بنده خويش هم نعمت هاي موجود را باقي مي دارد و هم بر آنها مي ‏افزايد و نيز بر کمالات و مراتب قرب بندگان شاکر به درگاه خويش مي ‏افزايد.

تفاوت مراتب شکرگزاري بندگان از خداوند
در جلسه پيشين گفتيم درصورتي انسان به شکرگزاري از خداوند مي پردازد که بداند آنچه در اختيارش قرار گرفته براي او سودمند و نافع است و نيز بداند که خداوند آن را در اختيارش نهاده است. کساني که به حقايق عالم و آنچه در آن مي گذرد و نعمت ها و امکانات ارزنده اي که در اختيارشان هست توجهي ندارند، از معرفت خالق و مدبر هستي بي نصيب هستند و در نتيجه به شکرگزاري خداوند نمي پردازند. گذشته از اين گروه، برخي به خداوند اعتقاد دارند، اما چون نظرشان معطوف به لذت ها و نعمت هاي مادي نظير خانه، همسر، غذا و لباس است، از خداوند به پاس ارزاني کردن آن نعمت ها شکرگزاري مي کنند و از آن فراتر نمي‏روند. اما کساني که به نعمت هاي معنوي واقف‏ اند و ارزش و اهميت عقل، ايمان، ولايت، معرفت و محبت خداوند را درک مي کنند، بيش از هر چيز در قبال آن نعمت هاي بزرگ خداوند را سپاس مي گزارند. بزرگ‏ ترين و عظيم ترين نعمت هاي الاهي فرجام نيک و حسن عاقبت و برخورداري از رحمت و رضوان الاهي در سراي آخرت است و ما بايد خود را در معرض اين نعمت هاي بزرگ قرار دهيم و زمينه برخورداري از آنها را در خود فراهم کنيم و به پاس آن نعمت هاي بزرگ از خداوند تشکر کنيم.
فهم انسان ها از نعمت هاي الاهي متفاوت است و تازه آنان که به فهم و معرفت فزون‏ تري از نعمت هاي الاهي دست يافته اند، شناختشان از گستره نعمت ها و عظمت آنها ناچيز است. بسياري از افراد نمي دانند که خداوند چه نعمت هايي در بدن آنها قرار داده و در پرتو آشنايي به دانش هاي آناتومي و فيزيولوژي شناخت انسان به نعمت ها و اجزا و عناصر تشکيل ‏دهنده بدن و کارکرد و پيچيدگي هاي آنها افزايش مي‏ يابد. در طب و علم تشريح قديم مطرح مي شد که بدن انسان داراي سيصد و شصت رگ است. اما با پيشرفت هاي جديد در علم پزشکي، ثابت شده که تنها در چشم انسان که اندام کوچکي از بدن به شمار مي آيد ميلياردها سلول از طيف‏ هاي گوناگون وجود دارد که با فعاليت آنها و ارتباطي که بين آنها برقرار است، چشم مي ‏تواند ببيند. حال آيا انسان قادر است که تنها شکر نعمت چشم را به جا آورد؟ به راستي آيا به سلسله عواملي که دست به دست هم دادند تا ما به وجود آييم و از بدن و اندام سالمي برخوردار گرديم، انديشيده ايم؟ گاهي بر اثر ناکارآمد گشتن برخي از وسايط، نظير عقيم بودن پدر و يا مادر امکان انعقاد نطفه و درنتيجه تولد انسان فراهم نمي گردد و يا انسان با اندام و يا عضوي ناقص و يا فاقد عقل به دنيا مي آيد. پس هر قدر شناخت انسان به گستره نعمت هاي خدا افزايش يابد، مرتبه شکرگزاري ‏اش از خدا فراتر مي‏ رود.
از سوي ديگر، معرفت افراد درباره استناد امور به خداوند متفاوت است. برخي خداوند را عله العلل و سرسلسله عوامل مي دانند و تأثير خداوند را در پيدايش و تحول پديده ها در همين حد مي شناسند و دسته دوم کساني هستند که فراتر از دسته اول، در کنار عوامل و اسباب، براي خداوند نيز نقش قائل هستند و به تعبير ديگر، خداوند را به نوعي شريک با آن عوامل و دخيل در پيدايش امور و پديده ها مي دانند. مثلاً وقتي غذا مي خورند و سير مي گردند، سير شدن خود را به غذا نسبت مي دهند و مي گويند غذا ما را سير کرد و يا بهبودي از بيماري را ناشي از دارو مي دانند و نقش خداوند را در تأثير بخشيدن به غذا و دارو در سير گشتن و سلامتي انسان و جلوگيري از موانع تأثير آنها مي دانند. دسته سوم به حدي از معرفت دست يافته اند که تأثير اصلي و استقلالي را براي خداوند قائل هستند و عوامل و اسباب را صرفاً به عنوان ابزاري مي شناسند که خداوند به وسيله آنها اراده و خواست خود را تحقق مي بخشد. نظير خطاطي که عامل اصلي در پيدايش خط است و قلم و کاغذ ابزار کار او به حساب مي آيند و هيچ ‏گاه خط به آن قلم و کاغذ نسبت داده نمي شود. فراتر از همه معرفت ها، معرفت اولياي خداست که به مرتبه اي از توحيد افعالي دست يافته اند که خداوند را تنها مؤثر حقيقي در وجود مي دانند و توجهشان تنها معطوف به خداوند است و هيچ توجهي به اسباب و ابزار ندارند و نقشي مستقل براي آنها قائل نمي باشند. با توجه به اين معرفت ناب توحيدي، حضرت ابراهيم عليه السلام فرمود: وَ الَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِ‌ * وَ إِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ‌؛ (14) «و آن کس که طعام مي دهد و سيرابم مي سازد، و چون بيمار شوم بهبودم بخشد».
طبيعي است به تناسب معرفت افراد به خداوند و نقشي که آنان براي خداوند در پيدايش امور و پديده ها قائل هستند، مرتبه شکرگزاري آنان نيز متفاوت مي گردد. کسي که بر آن است که با تلاش و پيگيري و زحمت خود پولي به دست آورده و البته معتقد است که خداوند نيز به او کمک کرده، مرتبه شکرگزاري ‏اش فروتر از شکرگزاري کسي است که نقش و تأثير اصلي را از آن خدا مي داند و براي خود نقشي مستقل قائل نيست. برخي نيز که در حضيض انحطاط قرار گرفته اند و منکر تأثير و نقش ‏آفريني خداوند هستند و آنچه را به دست آورده اند صرفاً ناشي از تلاش، هوش و تدبير خود مي دانند؛ چنان که خداوند درباره قارون نقل مي کند که گفت:
قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَ وَ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لاَ يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ‌؛ (15) «گفت: همانا آنچه به من داده شده بنابر دانشي است که نزد من است. آيا ندانست که خدا پيش از او نسل‏ هايي را نابود کرد که نيرويشان از او فزون‏ تر و فراهم آوردنشان [از مال دنيا ]از او بيشتر بود؟ و مجرمان را از گناهانشان نپرسند [يعني آنان را بي‏حساب به دوزخ برند]».
گذشته از کساني که خداوند را مؤثر در امور نمي دانند، چنان که گفتيم کساني که خداوند را مؤثر مي دانند، از نظر اندازه و حدي که براي تأثير اراده و مشيت الاهي قائل‏ اند متفاوت مي باشند و اين اختلاف ناشي از مراتب معرفت بندگان به خداوند و توحيد است که حتي يک درجه تفاوت در مراتب معرفت، دو فرد را از حيث رفتار و باورهاي قلبي کاملاً متمايز مي سازد. تا آنجا که امام سجاد عليه السلام درباره سلمان و ابوذر، رضوان ‏الله عليهما، که هر دو از بهترين اصحاب رسول خدا صلي‏ الله‏ عليه ‏و ‏آله و اميرمؤمنان عليه السلام بودند، فرمودند: وَ اللهِ لَو عَلِمَ ابوذرٍ ما في قلبِ سلمانَ لَقَتَلَه و لَقَد آخا رسولُ الله صلي الله عَليه وَ آله بَينَهما؛(16) «به خدا سوگند، اگر ابوذر به آنچه در دل سلمان بود اطلاع داشت او را مي کشت، با اينکه رسول خدا صلي ‏الله‏ عليه ‏و ‏آله بين آن دو پيمان برادري برقرار کرد».

نقش باور راستين به خدا در شکرگزاري از او
مسلماً اختلاف مراتب معرفت افراد به خداوند و توحيد، مراتب شکرگزاري آنان را متفاوت مي گرداند و مرتبه شکرگزاري کسي که ده درصد تأثير براي خداوند قائل است بسيار فروتر از مرتبه شکرگزاري کسي است که صد در صد تأثير براي خداوند قائل است و همه امور را به خداوند نسبت مي دهد. تازه وقتي انسان به انتساب امور به اراده الاهي باور داشت و بر آن بود که باران را خداوند نازل مي کند و گياهان را خداوند مي ‏روياند و همچنين ساير پديده ها و امور با اراده الاهي تحقق مي يابند، براي اينکه انگيزه قوي براي شکرگزاري پيدا کند بايد باور کند که خداوند اراده کرده که او از خيرها و نعمت هايي که فرو مي فرستد، برخوردار گردد. خداوند باران را براي او نازل کرد و نسيم و باد را فرستاد تا او از خنکاي آن بهره مند گردد. به ديگر سخن، براي شکرگزاري از خداوند دو باور در انسان بايد پديد آيد، باور اول اينکه همه امور و از جمله نعمت ها، نزول باران و باد با اراده و مشيت الاهي تحقق مي يابند و حتي حرکت برگ درختان با اراده خداوند انجام مي پذيرد. و خداوند به همه امور و حقايق عالم غيب و عالم شهود آگاه است. خداوند در اين باره مي فرمايد:
وَ عِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لاَ يَعْلَمُهَا إِلاَّ هُوَ وَ يَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُهَا وَ لاَ حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَ لاَ رَطْبٍ وَ لاَ يَابِسٍ إِلاَّ فِي کِتَابٍ مُبِينٍ‌؛(17) «و کليدهاي غيب نزد اوست، جز او کسي آنها را نمي داند، و آنچه را در خشکي و درياست مي داند، و هيچ برگي [از درخت] نيفتد مگر آنکه آن را مي داند، و هيچ دانه اي در تاريکي هاي [درون] زمين و هيچ تر و خشکي نيست، مگر آنکه در کتابي روشن [ثبت]است».
در آيه ديگر مي فرمايد:
وَ مَا تَکُونُ فِي شَأْنٍ وَ مَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لاَ تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ کُنَّا عَلَيْکُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَ مَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لاَ فِي السَّمَاءِ وَ لاَ أَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَ لاَ أَکْبَرَ إِلاَّ فِي کِتَابٍ مُبِينٍ‌؛(18) «و در هيچ حالي و کاري نباشي و از قرآن هيچ [آيه اي]نخواني و [شما مردم ]هيچ کاري نمي کنيد مگر اينکه آن گاه که به آن مي پردازيد ما بر شما گواهيم، و از پروردگارت هم‏ سنگ ذره اي در زمين و در آسمان پوشيده نيست و نه کوچک‏ تر از آن و نه بزرگ‏ تر، مگر آنکه در کتابي روشن [لوح محفوظ ثبت] است».
پس از باور به اينکه تدبير عالم به دست خداست و اوست که نعمت ها را نازل مي کند، بايد باور داشت که خداوند مي داند که چه موجوداتي از خيرات و نعمت هاي او بهره مند مي گردند و نيز هرکس بايد باور داشته باشد که خداوند مي داند که او نيز از آن نعمت ها بهره مند مي گردد. در غير اين صورت علم خداوند ناقص و محدود خواهد بود و محدوديت و نقص و جهل به ساحت خداوند راه ندارد. وقتي خداوند خير و نعمتي را فرو مي فرستد، ممکن نيست نخواهد که ما از آن خير و نعمت برخوردار شويم و بي ‏ترديد خداوند آنچه به خير و صلاح ماست در اختيارمان نهاده و مي نهد. وقتي ما چيزي را نمي خواهيم، يا از آن‏ روست که به ارزش آن و نفعي که براي ما دارد واقف نيستيم و چون درک کافي نداريم و جاهليم، آن را درخواست نمي کنيم. يا از آن روست که احتياجي به آن نداريم و اگر احساس نياز به چيزي در ما پديد آيد انگيزه حرکت و تلاش براي به دست آوردن آن در ما نيز پديد مي آيد. ساحت خداوند از جهل منزه است و داراي علم نامحدود مي باشد و هيچ چيز از علم خداوند پنهان نمي ماند. همچنين خداوند کمال مطلق است و ممکن نيست که نياز و احتياجي به چيزي داشته باشد، چون نياز و احتياج ناشي از نقص و محدوديت وجودي است و خداوند غني مطلق و عاري از نقص و محدوديت است. پس اگر خداوند خير و نعمتي را در اختيار موجودات قرار مي دهد، نه از آن روست که نفعي و سودي براي خود در نظر گرفته و در پي آن است که در عوض استفاده اي از آن موجودات عايد خود سازد، بلکه از آن روست که او داراي رحمت بي نهايت است و در پي آن است که با افاضه رحمت خود، موجودات به کمال برسند و از برکات و رحمت الاهي بهره مند گردند. او چون مي داند که موجودات از باران و نور آفتاب بهره مند مي گردند و اين دو نعمت بزرگ از شمار نعمت هاي بي نهايت الاهي، به نفع موجودات و از جمله انسان هاست و او هرچه را خير و صلاح بر مخلوقات است از آنان دريغ نمي کند، آن دو نعمت را به وفور در اختيارشان مي نهد.
وقتي انسان باور کرد که همه عالم خير است و همه آنچه در گذشته بوده و اکنون هست و در آينده به وجود خواهد آمد در وجود ما مؤثر است و به نفع ما مي باشد. به تعبير ديگر وقتي باور کرد که خداوند همه چيز را براي او آفريده، لحظه اي از شکرگزاري نعمت هاي بي کران الاهي غافل نمي گردد. البته چنان باوري در هرکس منافات با آن ندارد که خداوند عالم را براي ديگران نيز خلق کرده باشد، چون تدبير و اراده الاهي چنان است که هم‏ زمان هريک از مخلوقات از زنجيره امکانات و نعمت هاي عالم برخوردار مي گردند و استفاده انبوه مخلوقات، خلل و رخنه اي در قابليت ها و ظرفيت هاي نامحدود نعمت هاي الاهي وارد نمي سازد. با توجه به تأثير متقابل مخلوقات در يکديگر و ارتباط سيستمي عناصر عالم با يکديگر، برخي از بزرگان گفته اند که انسان اگر نيک بينديشد به اين واقعيت و حقيقت پي مي برد که خداوند همه عالم را براي شخص او آفريده است و در عين حال آن عالم و آن شخص را براي شخص ديگر آفريده است!

پي نوشت ها :

1. فاطر(35)، 30 و 34؛ شوري(42)، 23؛ تغابن(62)، 17.
2. بقره(2)، 158؛ نساء(4)، 147.
3. اسراء(17)،19.
4. انسان(76)، 22.
5. حر عاملي، وسائل‏الشيعه، ج 18، ص 329ـ330، ح 23783.
6. بقره(2)، 245.
7. بقره(2)، 110.
8. آل عمران(3)، 30.
9. نساء(4)، 10.
10. توبه(9)، 111.
11. صف(61)، 10-11.
12. مفاتيح ‏الجنان، دعاي کميل.
13. ابراهيم(14)، 7.
14. شعراء(26)، 79-80.
15. قصص(28)، 78.
16. کليني، کافي، ج 1، ص 401، ح 2.
17. انعام(6)، 59.
18. يونس(10)، 61.
منبع: مصباح يزدي، محمد تقي؛ (1390)، سجاده هاي سلوک: شرح مناجات هاي حضرت سجاد عليه السلام، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني رحمه الله، چاپ اول

پاسخ داده شده 5 آبان 1397 توسط admin (مدیر کل سایت) (65,640 امتیاز)
...